Drukuj
Opis alternatywny powinien przekazać treść ilustracji

Metryka historyczna miejscowości sięga cza­sów wczesnego średniowiecza. Jak przypuszczają historycy z chwilą upadku pod koniec XIII wieku grodu w Czerwieniu nastąpił rozwój osady w Tyszowcach. W latach 1388-1462 była ona w posia­daniu książąt bełskich.

Tyszowce uzyskały prawa miejskie od księ­cia bełskiego Ziemowita IV jeszcze przed 1419 rokiem. Wtedy wójtem w Tyszowcach był Jakub Słąk, który w tym roku sprzedał wójtostwo Mi­kołajowi z Bolęcina za 85 grzywien (A. Janeczek 1993, s. 361). W 1438 roku Jan z Wakijowa (w źródle podają, że z Watczowa, lecz z pewnością chodzi o przekręcony przez kopistę dokumentu Wakijów), kupił wójtostwo w Tyszowcach od Mikołaja Tyczki z Bolęcina za 90 grzywien i konia (ZDM, t. V, 1433). Około 1450 roku Tyszowce zo­stały zniszczone przez najazd tatarski. Dlatego, aby zapewnić lepszy rozwój Władysław I, książę mazowiecko-bełski przeniósł w 1453 roku Tyszowce z prawa polskiego i ruskiego na magdeburskie. W dziewięć lat później po bezpotomnej śmierci książąt mazowiecko-bełskich z księstwa bełskiego utworzono województwo bełskie, a Tyszowce sta­ły się wówczas siedzibą starostwa niegrodowego. W jego skład obok miasta weszły także trzy wsie: Klątwy, Perespa i Mikulin. W 1500 roku miasto zostało splądrowane podczas najazdu tatarskiego, dlatego w 1502 roku zostało zwolnione na 10 lat od podatków i na l rok od czopowego. Wkrótce Tyszowce kolejny raz zostały zniszczone przez na­jazd tatarski i w 1518 roku król Zygmunt Stary po­nownie uwolnił mieszczan na 8 lat od podatków.

W 1523 roku Łazarz Łaszcz z Tuczap otrzymał konsens na wykup wójtostwa w Tyszowcach od Doroty Janowej Konopczyny, ale ostatecznie wy­kupił je w 1524 roku od chorążyca z Gdeszyna (A. Boniecki,t. XV, s. 212).

Zapewne w XVI wieku zbudowano tu zamek starościański, który wymienia lustracja Tyszowiec z 1564/65 roku oraz wzmianka z 1611 roku (I. Rolska-Boruch 1999, s. 292). Lustracja z 1564 roku wspomina także o istnieniu obwałowań wokół miasta w postaci drewnianego parkanu z trzema bramami: sokalską, lubelską i lwowską. Wał ten został częściowo zniszczony podczas wojen w pół. XVII wieku. Nieco później na części obwało­wań postawiono budynki mieszkalne i cerkiew (J. Studziński 1988, s. 43).

Obok ludności polskiej i ruskiej w Tyszowcach mieszkali także Żydzi. Pierwsza wzmianka o ich obecności w tym mieście pochodzi z roku 1528. Zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem, a sporadycznie także uprawą roli, np. w 1606 roku Żyd Majer kupił 1/2 łana ziemi w Dębinie od Ka­tarzyny Jasińskiej. W 1538 roku było tu 21 rodzin żydowskich, a szybki ich wzrost nastąpił po roku 1567, kiedy król Zygmunt August nadał rozlegle przywileje Żydom osiedlonym w Tyszowcach. W 1571 roku całe miasto wraz z Zamłyniem i Dębi­ną liczyło 218 domów, w tym 31 żydowskich (J. Studziński 1988, s. 27). W Tyszowcach istniała synagoga, którą spalili Niemcy w 1939 roku. Można przypuszczać, że już w XVII wieku był tu cmentarz żydowski, zastąpiony na przełomie XIX i XX wieku nowym cmentarzem użytkowanym do 1942 roku. Po wojnie został on zniszczony, ale odrestaurowano go w 1988 roku (D. Kawałko 1994, s. 258).

Szybki rozwój miasta nastąpił w 2 pół. XVI wieku, a widocznym tego symptomem, obok szybkiego wzrostu ludności, był także rozwój rze­miosła. Już, w 1563 roku istniał tu cech szewski, do którego należało 16 osób, od 1578 roku cech ku­śnierski, a w 1610 roku notowano cechy kowalski i tkacki. W 1578 roku było w Tyszowcach ogółem 53 rzemieślników wykonujących 18 rodzajów rze­miosła. Szczególne znaczenie miał cech szewski, w którym wykonywano słynne na całą Rzeczpo­spolitą buty tyszowiaki.

W l pół, XVII wieku nastąpił regres osadniczy wywołany najazdem tatarskim i kilkakrotnymi pożarami miasta. Spore zniszczenia miasta nastą­piły także podczas najazdu wojsk Chmielnickiego. Wówczas przekopano i spuszczono wodę ze stawu miejskiego, zniszczono młyn, spalono i złupiono kościół parafialny oraz cerkiew na Zamłyniu. W 1649 roku podczas przemarszu wojsk królewskich na odsiecz Zbarażowi Tyszowce zostały złupione przez wojsko koronne. W roku następnym złupili je żołnierze z chorągwi rotmistrza królewskiego Aleksandra Łysakowskiego, a poniesione straty oceniono na kwotę 3215 zł i 18,5 groszy. W poło­wie lat 50-tych XVII wieku ponowne przemarsze wojsk, najpierw kozackich pod dowództwem Chmielnickiego i Buturlina, a następnie rosyjskich Wyhowskiego i Potiomkina po raz kolejny znisz­czyły miasto (J. Studziński 1988, s. 21).

Na trwałe Tyszowce weszły do historii, kiedy 29 grudnia 1655 roku zawiązano, głośną wówczas, Konfederację Tyszowiecka, która wypowiedziała wojnę Szwedom. Jej trzon tworzyło wojsko het­manów Stanisława Potockiego i Stanisława Lanckorońskiego, litewskie wojsko Sapiehy i oddziały, które porzuciły hetmana wielkiego litewskiego Ja­nusza Radziwiłła, Niemały był w niej udział także okolicznej szlachty, wśród której był starosta grabowiecki Marek Matczyński i podkomorzy bełski Marcin Brzezicki (A. Kersten 1958, s. 115-116).

22 maja 1767 roku na mocy pozwolenia kró­lewskiego Kazimierz Poniatowski, podkomorzy koronny i starosta tyszowiecki ustąpił swoje pra­wa do starostwa tyszowieckiego Janowi Mierowi, kasztelanowi inflanckiemu, żonatemu z Marią z Tarnowskich. Ten z kolei dokonał zamiany swoich dóbr w województwie kijowskim na starostwo tyszowieckie. W 1787 roku Tyszowce wraz z wsiami: Mikulin, Przewale i Klątwy kupił Franci­szek Głogowski (J. Studziński 1988, s. 23-24). W 1815 roku Tyszowce wraz z okolicznymi wsiami przeszły we władanie Antoniego Frankla, który wygrał je na loterii rządowej (APZ, Akta hipoteki dóbr Tyszowce). Krótko w l poi. XIX wieku do­bra tyszowieckie posiadał także hrabia Parys, a na­stępnie hrabia Józef Szwartz-Sperk. W 1818 roku Tyszowce nabył Jan Nepomucen Głogowski, a w 1835 roku kupił je za 900 tyś. zip jego syn-Alojzy Gonzaga Głogowski i w 1846 roku wydzierżawił miasto na 12 lat Józefowi Dobrzelewskiemu. W 1858 roku Alojzy Gonzaga Głogowski zmarł, a Ty­szowce przeszły na własność jego żony Anastazji (J. Studziński 1988, s. 24-25; APZ, Akta hipoteki dóbr Tyszowce). W 1877 roku dobra tyszowieckie składały się z miasta Tyszowce, przedmieść: Dębi­na i Zamłynie oraz wsi: Mikulin Klątwy, Przewale i Podbór. Zakupił je w tym roku za 161 801,50 ru­bli Józef Głogowski, syn Alojzego. W 1906 roku majątek odziedziczyli w równych częściach jego synowie: Józef i Tadeusz (APZ, Akta hipoteczne dóbr Tyszowce).

W 1762 roku w Tyszowcach mieszkało 200 rodzin chrześcijańskich i 78 żydowskich, a liczba ludności wynosiła ok. 1800. W 1810 roku miasto zamieszkiwało 1704 osoby, w 1827 roku było tu 391 domów i 1977 mieszkańców. W 1845 roku mieszkały w Tyszowcach 2922 osoby, w tym 740 katolików, 1048 unitów i 1134 Żydów. W następnych latach liczba ludności wyglądała na­stępująco: 1865 rok - 3173 osoby, 1890 - 5002 osoby, 1910 - 7620 osób (J. Studziński 1988,3.29; Tabella,.., t. II, s. 247). Prawa miejskie Tyszowce utraciły w 1869 roku.

W 1803 roku wybuchł pożar, podczas którego spalił się kościół, natomiast 10 lat później oddziały kozackie podczas odwrotu wojsk napoleońskich ograbiły i częściowo zniszczyły miasto (J. Stuziński 1988, s. 23-24). W 1907 roku pożar strawił niemal całe miasto. Poważne straty poniosły Tyszowce także podczas I wojny światowej w 1914 roku, a szczególnie ucierpiał wówczas kościół.

W okresie międzywojennym Bogusław Świziński wybudował kino-teatr, Berek Laks młyn  parowy, a z funduszy publicznych wybudowano szkołę siedmioklasową. Według spisu z 1921 roku osada liczyła 4420 osób, w tym 1592 Polaków, 177 Ukraińców i 2451 Żydów (Skorowidz..., t. V, s. 110).

W 1939 roku podczas działań wojennych w Kadzie spłonęło kilkanaście budynków (M. Skiba 1955, s. 151). W 1941 roku Niemcy utworzyli w Tyszowcach obóz pracy dla ok. 600 więźniów, którzy pracowali przy regulacji Huczwy. W czasie ostatniej wojny Tyszowce zostały zniszczone w 60 % (J. Górak 1990, s. 98-100). 16 kwietnia 1942 roku SS, gestapo, żandarmeria i policja niemiecka rozstrzelały tu ok. 1000 Żydów (Biuletyn GKBZHwP, t. IX, s. 241). W okresie okupacji hitlerowskiej powstał w osadzie pluton AK, któ­rego dowódcą był plut. Stanisław Jużak „Mielicz". Pluton ten wchodził w skład 21 kompanii Obwodu Tomaszowskiego AK, do jesieni 1943 roku pod dowództwem st. sierż. Jana Kulika „Beli", a na­stępnie Mariana Pilarskiego „Groma" (I. Caban 1999, s. 22).

W 1956 roku pożar strawił część miasta. Wów­czas w Tyszowcach mieszkało tylko 950 osób (J. Studziński 1988, s. 29).

Po zmianach ustrojowych, jakie nastąpiły w Polsce w latach 90-tych XX wieku, w Tyszowcach budzi się coraz śmielej inicjatywa przywrócenia praw miejskich dla miejscowości. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż w pełni tego słowa znaczeniu – w owym czasie życzliwi dla Tyszowiec ludzie sprawują eksponowane funkcje na różnych szczeblach administracji tak rządowej, jak i samorządowej. Wszystkie te czynniki pozwalają jednoznacznie stwierdzić – jak rzadko, kiedy w historii Tyszowiec - iż działania mające na celu przywrócenie praw miejskich dla Tyszowiec podjęto w odpowiednim czasie i  z wykorzystaniem odpowiednich ludźmi. Poniżej przedstawiam dokumenty, które potwierdzają powyże stwierdzenia.